Kistik Fibrozis Nedir?

Gendeki bir mutasyon sonucu gelişen ve akciğer, mide barsak, pankreas ve ter bezlerinde bozukluk oluşturması sonucunda akciğerlerde hasar, solunum yetmezliği, kilo alamama, büyüme gelişme geriliği gibi sorunlara neden olan bir hastalıktır. Bu bölümde kistik fibrozisle ilgili bilgileri görebileceksiniz.
Yenidoğan dönemindeki belirtiler; mekonyum ileusu denilen ilk kakanın yapılamaması sonucu barsakta tıkanıklık, yenidoğan döneminde safra yollarının tıkanıklığına bağlı sarılık olması, büyüme geriliği, tekrarlayan zaturre/bronşiolit, rektal prolapsus, öpmeyle tuz tadı alınması.
Çocukluk dönemindeki belirtiler; kronik veya yoğun öksürük, büyüme geriliği, fazla iştahla birlikte kötü kokulu bol miktarda kaka olması, yorgunluk, atipik astım, çomak parmak, bronşektazi (akciğerlerde harabiyet), burunda polip, rektal prolapsus, öpmeyle tuz tadı alınması.
Büyük çocukluk döneminde belirtiler; gecikmiş ergenlik, sperm azlığı (erkekler), psödomonas aeruginosa denilen mikropla kronik bronşit, pansinüzit, kronik karın ağrısı, pankreasın hasarlanması, siroz, hemoptizi (Balgamda kan görülmesi), pnömotoraks.Kistik fibrozisli çocukların akciğerlerinde mikroplar daha kolay yerleşir.  Bu mikroplar yerleşince bronşlarda iltihap gelişir. Mikropların temizlenememesi sonucunda akciğerlerde hasar gelişir. Hasar sonucu daha çok balgam birikir ve daha çok mikrobun yerleşmesiyle sonuçlanır. Bu kısır döngü akciğerlerin hasarının artmasıyla devam eder. En çok yerleşen mikroplar Pseudomonas aeruginosa, Staphylococcus aureus, Haemophilus influenzae, Escherichia coli, ve Klibsiella’dır. Akciğerlerdeki hasar sonucu nefes darlığı, sık öksürük, sık zaturre gibi belirtiler ortaya çıkar. Kronik sinüzit ve burunda poliplere neden olur. Akciğerdeki harabiyetin daha da artmasıyla solunum yetmezliği artar.

Kistik Fibrozis Nasıl Olur?

İnsanların genlerindeki bir mutasyon dediğimiz gen bozukluğu sonucu gelişir. Yaklaşık 25 kişiden birinde bu gen bozukluğunu taşır. Sadece bir gen bozukluğu hastalık yapmaz. Yaklaşık 1000’e yakın farklı gen mutasyonu vardır. Akrabalarda ise bu gen mutasyonlarının aynı olma şansı daha yüksektir. Bu nedenle akraba evliliklerinde kistik fibrozisli çocuk olma şansı daha yüksektir. Kistik Fibrozisli bir çocuğu olan anne ve babada aynı gen bozukluğu taşıyıcı olarak vardır. Bu nedenle kistik fibrozisli bir çocuğu olan anne ve baba çocuk sahibi olmak istediklerinde mutlaka genetik danışma almaları lazım. Çünkü doğacak çocuğun kistik fibrozis olma şansı %25’dir. %50 şansla taşıyıcı çocuk dünyaya gelir. Sadece %25 çocuk gen bozukluğu olmayan çocuk doğma şansı vardır. Kistik fibrozisli çocuk sahibi olmak istemiyorsak akraba evliliğinden uzak durmalıyız. Kistik fibrozisli çocuğu olan aileler kesinlikle akraba evliliği yapmamalıdır.

Kistik fibrozisdeki gen mutasyonlarının tipi neden önemlidir?

Gen muasyonların tipine göre hastalığın ciddiyeti değişmektedir. Hafif belirtilerle seyredebilen gen bozuklukları yanında çok ağır belirtilerle seyreden gen bozuklukları da olabilmektedir. Bu nedenle gen bozukluğunun tipi önemlidir. Grup I mutasyonlarda en ağır bulgular varken evre V mutasyonlar en hafiftir. En sık görülen mutasyon delta F 508 olup evre II mutasyonlar arasındadır. A455E mutasyonu evre V mutasyonlar içindedir.

Kistik Fibrozisde Akciğerler Nasıl Etkilenir?

Kistik fibrozisli çocukların akciğerlerinde mikroplar daha kolay yerleşir. Bu mikroplar yerleşince bronşlarda iltihap gelişir. Mikropların temizlenememesi sonucunda akciğerlerde hasar gelişir. Hasar sonucu daha çok balgam birikir ve daha çok mikrobun yerleşmesiyle sonuçlanır. Bu kısır döngü akciğerlerin hasarının artmasıyla devam eder. En çok yerleşen mikroplar Pseudomonas aeruginosa, Staphylococcus aureus, Haemophilus influenzae, Escherichia coli, ve Klibsiella’dır. Akciğerlerdeki hasar sonucu nefes darlığı, sık öksürük, sık zaturre gibi belirtiler ortaya çıkar. Kronik sinüzit ve burunda poliplere neden olur. Akciğerdeki harabiyetin daha da artmasıyla solunum yetmezliği artar.

Kistik Fibrozisli çocuklarda neden akciğer, pankreas, mide barsak, ter bezleri ve üreme sistemi etkilenir?

Gen bozukluğu sonucu sekresyonların akışkanlığı bozulur. Koyu sekrasyon olur. Koyu sekresyon akciğerlerde balgam birikmesine ve mikropların akciğere yerleşmesine ve bunun sonucu akciğerde hasar gelişmesine neden olur. Pankreasda da sekresyonların koyu olmasıyla kanallar tıkanır ve diyabet gelişir. Besinler iyi sindirilemez. Vitamin eksikliği ortaya çıkar. Safra kanalları kolay tıkanır. Daha ayrıntılı olarak aşağıda anlatılacaktır.

Kistik Fibrozis Teşhisi Nasıl Konur?

Tanı koymak için öncelikle şüphelenilecek durumları iyi bilmek gereklidir. Kistik fibrozis belirtileri olan çocuklarda;

Ter testi
Yapılmalıdır. 2 defa ter testi yüksek olan çocuklarda kistik fibrozis için genetik analiz yapılması gereklidir.
Ter testi hakkında dikkat edilmesi gerekenler: Ter testi kistik fibroz hastalığının olmadığını veya olduğunu göstermek için yapılan bir testtir. Bu testin doğru sonuç verebilmesi için test yapılma tarihinden önceki akşam çocuğunuza banyo yaptırmanız gerekmektedir. Aynı zamanda 1 gün öncesinde ve test günü fazla koşmaması, yorulmaması gerekmektedir. Test yaptırmaya gelirken çocuğunuzun her iki kolunu bileklerinden dirseklerine kadar bol sabunlu suyla yıkamanız gerekmektedir.

Genetik analiz: Kistik fibrozis kesin tanısını koyan testtir. Gen bozukluğu kanda yapılan genetik anliz ile yapılır. Ancak çok fazla gen bozukluğu olduğu için (1500’den fazla) ancak %70 vakada tespit edilebilir.

Serum immunoreaktif tripsonejen ölçümü: yenidoğanlarda KF için tarama testi olarak bazı merkezlerde kullanılmaktadır.
Burun epitelinde iyon transportunda anormallik gösterilmesi bazı vakalarda gerekmektedir.
Kardeşinde kistik fibrozis olması da önemli bir delildir.
Bunun dışında bazı tetkikler kistik fibrozis tanısını desteklememize yardımcı olabilir. Bunlar;
Balgam kültürü; (Özellikle Pseudomonas aeruginosa için yapılmalıdır. Bu mikrop için kültür daha detaylı olup 1 haftada sonuç vermektedir).
Akciğer grafisi; bronşektazi dediğimiz akciğer harabiyetini değerlendirmek için çekilmelidir.
Toraks HRCT: Akciğerdeki harabiyeti en erken gösteren yöntemdir.
Solunum fonksiyon testi; akciğerde bronşlarda daralmayı değerlendirir.
Beslenme durumununun değerlendirilmesi; gaita testleriyle ve kanda vitamin A ve E seviyesi ile değerlendirmek gerekir.
Pankreas enzim defektini gösteren en öenemli test 72 saatlik gaitada diete göre %7 den fazla gaita çıkmasıdır.
A, D ve E vitamini gibi yağda eriyen vitaminlerin serum seviyeleri, malobsorbsiyon olup olmadığını tespit etmede ve bu vitaminlerin verilmesinin gerekli olup olmadığını anlamaya yardımcı olur.
Karaciğer fonsiyonları değerlendirilmelidir.
Ultrason: Siroza dönüşüm sessiz olduğu için belirli aralıklarla KC ve safra yolları US yanında portal hipertansiyon için ultrason yapılmalıdır.
Kan şekeri: Yılda bir kez kan şekeri bakılmalıdır. Diabet açısından önemlidir.

Kistik Fibrozisli Çocuğun Tedavisi

Kistik fibrozisin yoğun ve ayrıntılı tedavisi son 50 yılda hayat beklentisi ve kalitesinde önemli iyileşmelerle sonuçlanmıştır Ayrıntılı tedavi hastalığın gidişini önemli derecede değiştirdiği konusunda şüphe olmamasına rağmen tedavinin özel bileşenlerini destekleyen sınırlı sayıda bilgi vardır. Şu anda en iyi yaklaşım her hasta için organ yetmezliğinin derecesine göre tedavi programı kişiselleştirilmelidir. Amerika’da kistik fibroz bakımında önemli yaklaşımı 100’e yakın kistik fibroz merkez ağının bulunmasıdır. Çoğu merkezde doktor, hemşire, fizyoterapist, solunum terapisti, dietisyen, genetik konsultan ve sosyal çalışanlar her hastanın tedavisinde ayrıntılı yaklaşım sağlamak için bulunur. Bu bölümde tedavi ile ilgili bulunacaktır.

Kistik Fibrozis Sindirim Sistemi Tedavisi

Distal İntestinal Obstruksiyon Sendromunun Tedavisi

Sıklıkla tekrarlayan akut problemdir; böylece tedavi hem akut bulgular için hem de uzun süreli önlem hedeflenmelidir. Akut tedavi için polyethylene-glycol-electrolyte solüsyonu gibi hiperosmolar ilaç eğer obstruksiyon kısmiyse ve karında distansiyon yoksa oral olarak veya nazogastrik tüple verilerek fekal kitlenin temizlenmesinde kullanılır.
Eğer obstruksiyon ciddiyse veya hastanın midesi hiperosmalar ilacı tolere edemiyorsa gastrografin lavman obstrukte dışkıyı temizlemek için uygulanmalıdır.
Sonuçta obstruksiyon tamsa ve gastrografine cevap vermiyorsa veya hasta toksikse cerrahi yöntem gerekir.
Tekrarlayan obstruksiyonlar enzim alımının yetersizliğiyle sonuçlanabilir, yetersiz enzim dozları ve enzim tedavisi relatif olarak etkisiz olduğu düşük duednal pH’la veya fibroz kolonopati gibi kalınbarsak patolojisiyle sonuçlanabilir.
Fibroz kolonopati riski, çok yüksek enzim desteğiyle ilişkilidir. Eğer fibroz kolonopati veya doğru olmayan enzim desteği dışlanırsa, lifli besinler desteği veya polyethylene-glycol-electrolyte solusyonuyla düzenli olarak koruyucu tedavi olarak başlanmalıdır.

Ursadeoksikolik Asit (20 mg/kg/gün)
Hepatosplenomegalinin bulgusu veya karaciğer enzimlerinin yükselmesi durumlarında hastanın bilier siroz için değerlendirilmesi gerekir.
Tam bir değerlendirmenin bir parçası olarak hepatititn infeksiyon etyolojisi araştırılmalıdır.

Ursafalk 250 mg kapsül (100), 250 mg/5 cc 250 cc şurup
Ultrason muayenesi sirozun değerlendirilmesi, safra kesesi ve safra yollarının değerlendirilmesi için sıklıkla kullanılır. Kolestaz, fibroz veya siroz tanısı konulduğu zaman ursadeoksikolik asit tedavi başlanmalıdır. Bu tedavi safra akımını iyileştirebilir ve hepatik inflamasyonu azaltabilir, fakat siroz riskini azaltmada etkinliği bilinmez.

Siroz hiperamonyemi, ensefelopati ve kötü sentetik fonksiyon ile semptomatik olduğu zaman medikal tedavi olarak tuz kısıtlaması, protein kısıtlaması ve diüretikler başlanır. Lactuloz barsak motilitesini artırır ve neomisin enterik bakteri yükünü azaltır; her iki tedavi hiperamonyemiyi kontrol etmeye yardım eder.

Karaciğer transplantasyonu

Bu tedavi medikal tedaviye yanıt vermeyen sirozun komplikasyonu hastalar için saklanmalıdır. Sonuçlar diğer etyolojiler için karaciğer transplantasyonu yapılan hastalarınkine benzer.

Kistik Fibrozisli Çocuğun Takibinde Gerekenler?

Kistik Fibrozisli Hastaların Takibi Nasıl Yapılmalıdır?

Aylık boy ve kilo takibi: Büyüme gelişme takibi yapılır.

Boğaz/balgam kültürü: Aylık değerlendirilir.

Solunum fonksiyon testi; akciğerde bronşlarda daralmayı değerlendirir. 6 ayda bir yapılabilir.

Gaitada yağ, kemotripsin 6 ayda bir

Serum vitamin A ve E seviyesi: yılda bir

Karaciğer fonsiyonları ve kan şeker düzeyi yılda bir defa değerlendirilmelidir.

Yılda 1 kez rastgele kan glikozu (>200 ise açlık bak)

EKO (Hipoksi başladığı zaman başlangıçta ve yılda 1 kez)

Dietisyen takibi (duruma göre 1-3 ayda bir)

Fizyoterapist takibi (duruma göre 3-6 ayda bir)

Kistik Fibrozisli Çocuğun Aşıları

Her çocuğa yapılan aşılar Kistik fibrozisli çocuklarda da yapılmalıdır. Sağlık Bakanlığının Sağlık Ocaklarında yaptırdığı aşılara ilave olarak;
Rotavirüs aşısı (İlk 3 ay)
Hepatit A aşısı 1 yaşından sonra 6 ay arayla 2 doz
Su çiçeği aşısı 1 yaşından sonra
İnfluanza aşısı (Grip aşısı) eylül-ekim-kasım aylarında yılda bir defa (6 ay – 9 yaş arasında ilk defa uygulanacaksa 1 ay arayla 2 doz)
Pnomokok aşısı yapılmamışsa 5 yılda bir yapılması uygundur.
Psödmonas aşıları ümit vericidir. Henüz rutin kullanımda değildir.

Kistik Fibrozis ve Osteoporoz

Kistik Fibroziste Osteoporoz
Normal çocuklara göre 2 kat daha yüksektir.

Kistik Fibroziste Osteoporoz nedenleri:
Vitamin D düzeyinde düşüklük
Direkt yağ malobsorbsiyonu
Barsak-karaciğer sistemindeki bozukluk
Kalsiyum malabsorbsiyonu
Fiziksel aktivite azlığı

Glikokortikoid tedavi
Hipogonodizme bağlı seks hormonu yetersizliği nedenlerinden dolayı gelişmektedir.

Ostoproz açısından takip:
Ca, P, Paratiroid hormon
25 OH ve 1.25 dihidroksi vit D düzeyi
DEXA
Düzensiz menstruasyon: Östrojen
Erişkin erkek: Testeron
Tedavi
Kalsiyum
1-3 yaş: 500 mg/gün
4-8 yaş: 800 mg/gün
9-18 yaş: 1300 mg/gün
Vitamin D: 800-1000 Ü/gün
Sex steroidleri
Egzersiz
Bifosfonatlar

Kistik Fibrozisde Ter Bezleri Nasıl Etkilenir?

Kistik fibrozisli çocuklarda terdeki tuz miktarı artmıştır. Fazla hareket ve egzersizle de terle tuz kaybı artabilir. Tuz kaybının fazla olmasıyla vücüttan su kaybı da artarak halsizlik gelişebilir. Öpmeyle ağza tuz tadı gelebilir.

 628